Αθηνόραμα 6-12-2007

Τίτλος: ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟΣ

Από τη μία η κοσμική Ελάτη και από την άλλη η παρθένα περιοχή του Ασπροπόταμου. Η Έλλη Μπουμπουρή ακροβατεί ανάμεσά τους σε ένα great drive φουλ του πράσινου.

Mπαράκια και mountain resorts τη μια βραδιά, κοκορέτσι στη λαδόκολλα και river hotels την άλλη. Ένα on the road στην Πίνδο που τα έχει όλα. Πέρα όμως και πάνω απ' όλα διατρέχει μια από τις ομορφότερες (χωρίς υπερβολή) περιοχές της Ελλάδας. Οκτώ βουνά, δεκάδες μικρά χωριά, σπάνια δάση και ένα ποτάμι-θρύλος, ο Αχελώος, που ξεκινάει την πορεία του από εδώ. Βρισκόμαστε στην καρδιά της Πίνδου, στο σημείο όπου η Θεσσαλία συναντάει την Ήπειρο. Το ένα κομμάτι του
οδοιπορικού, αυτό που περιλαμβάνει την αναπτυγμένη τουριστικά περιοχή του Κόζιακα (Ελάτη-Περτούλι), μάλλον το γνωρίζετε οι περισσότεροι. Το δεύτερο όμως κομμάτι, αυτό που διεισδύει στην κοιλάδα του Ασπροπόταμου, μπήκε στον τουριστικό χάρτη πριν από λίγα χρόνια, όταν άνοιξε και το πρώτο ξενοδοχείο, ο «Πύργος Μαντάνια», ακριβώς πάνω στην κοίτη του ποταμού.Σ' αυτό τον τόπο, η φύση έχει μεγαλουργήσει. Σπάνια δάση οξιάς και ελάτης, πεύκου και βελανιδιάς μπλέκουν αρμονικά με πλατάνια, σφεντάμια, ιτιές και σκλήθρα, δημιουργώντας χρώματα και αρώματα που σε καθηλώνουν. Εδώ βρίσκουν καταφύγιο ελάφια, ζαρκάδια, αγριόγιδα, λύκοι, αγριογούρουνα, αρκούδες. Οι επιβλητικές βουνοκορφές που ορίζουν την κοιλάδα στέλνουν όλες τα νερά τους στην κοίτη του Αχελώου, που ξεκινά από εδώ πάνω, ως Ασπροπόταμος, το ταξίδι του ως το Ιόνιο Πέλαγος. Μύθοι και θρύλοι πολλοί γύρω από τη γέννησή του δηλώνουν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ότι οι άνθρωποι σε όλες τις στιγμές της Ιστορίας έμεναν άφωνοι μπροστά στην τόση ομορφιά του τοπίου και προσπαθώντας να την εξηγήσουν κατέληγαν σε ιστορίες για νεράιδες και θεούς. Ο κίνδυνος να πέσουμε κι εμείς σε ρηχούς
λυρισμούς και μεγαλοστομίες είναι μεγάλος. Θα προσπαθήσουμε όμως να τον αποφύγουμε, δίνοντάς σας μόνο εκείνες τις πληροφορίες που θα κάνουν το ταξίδι σας καλύτερο. Γιατί η επαφή με τη φύση είναι προσωπική υπόθεση. Ένα μόνο συναίσθημα φαντάζομαι ότι θα μοιραστούμε όλοι. τη θλίψη για τα καμένα δάση που άφησε πίσω του το καλοκαίρι του 2007. Εδώ επάνω (μέσα στην απόλυτη κυριαρχία του πράσινου) η απώλεια μεγιστοποιείται και η σύγκριση εξοντώνει.

Χρώμα και ατμόσφαιρα στον «Πύργο Μαντάνια».

Αφήνοντας πίσω μας την τουριστική περιοχή του Κόζιακα, μπαίνουμε σε πιο παρθένα μονοπάτια, όπου πρωταγωνιστεί η φύση. Δάση ατέλειωτα, βουνά που προβάλλουν πότε φιλικά και πότε άγρια. Χαράδρες και φαράγγια που δεν μπορείς να προσεγγίσεις με το αυτοκίνητο. Εκκλησιές πολλές και θαυμάσιες, δείγμα της πάλαι ποτέ δύναμης των χωριών. Σκύβεις στα νερά ενός παραπόταμου και μεθάς από τους ήχους των πουλιών - αν είσαι τυχερός θα δεις και πέστροφες να στα κρύα νερά. Ευτυχώς, κάποιοι ρομαντικοί αποφάσισαν να επενδύσουν με ρίσκο εδώ πάνω, βάζοντας στην ταξιδιωτική μας ατζέντα τα χωριά του Ασπροπόταμου. Ο «Πύργος Μαντάνια» του Λάμπρου Παπαγεωργίου ήταν το πρώτο ξενοδοχείο αξιώσεων που άνοιξε στον Ασπροπόταμο. Δίπλα στο χωριό Καλλιρρόη, στη θέση Τρία Ποτάμια, μέσα σε δάσος από πλατάνια, οξιές και ιτιές και με τα έλατα ν' αρχίζουν λίγο πιο πάνω, μοιάζει
σαν φρούριο ιπποτών στη μέση του πουθενά. Η πέτρα κυριαρχεί και η μοναστηριακή του αρχιτεκτονική εντυπωσιάζει. Η φετινή μάλιστα επέκταση με την εξωτερική πισίνα και το μπαρ σε στιλ κάστρου στους κήπους έδωσε στο ξενοδοχείο περισσότερη ζωή και το καλοκαίρι.Ο Λάμπρος είναι ο καλύτερος ξεναγός μας στην περιοχή, όσο κι αν μου θύμωσε που δεν κατάφερα να τον ακολουθήσω στις πραγματικές πηγές του Ασπροπόταμου, στη Δρακόλιμνη Βερλίκας στο όρος Περιστέρι. Υπόσχομαι
να το κάνω μια άλλη φορά γιατί, όπως μου είπε κι ο ίδιος, η καλύτερη εποχή για να επισκεφτεί κανείς το σημείο που αναβλύζει ο Αχελώος είναι η άνοιξη, όταν οι μαίανδροι των πηγών δημιουργούν ένα
εκπληκτικό τοπίο. Μας ξενάγησε στα διπλανά χωριά, μας σύστησε τοπικούς παραγωγούς, μας μίλησε για την περιοχή, μας διηγήθηκε ιστορίες και θρύλους, μας χάρισε τσάι από τα γύρω βουνά και τραχανά
(τον δοκιμάσαμε στο πρωινό) και μας υποσχέθηκε ψάρεμα πέστροφας, κανό και καγιάκ την άνοιξη, όταν ο ποταμός έχει περισσότερο νερό. Με βάση τον «Πύργο Μαντάνια» απολαύσαμε το ωραιότερο ίσως κομμάτι της διαδρομής από την Καλλιρρόη ως το Χαλίκι, το τελευταίο χωριό πριν μπεις στην Ήπειρο (το Μέτσοβο απέχει μία ώρα από εδώ σε βατό χωματόδρομο).Οδηγήστε χαλαρά και απολαύστε κάθε σπιθαμή ενός υπέροχου ήρεμου τοπίου. Highlight στη διαδρομή η Μονή Παναγιάς Γαλακτοτροφούσας στην Ανθούσα. Σταματήστε και φωτογραφήστε ό,τι σας αρέσει, χαρείτε τα σημεία όπου το ποτάμι δημιουργεί φυσικές λίμνες και -γιατί όχι;- οργανώστε ένα πικ νικ στην όχθη του. Διαφορετικά, βάλτε πλώρη για το Χαλίκι, ένα αυθεντικό βλαχοχώρι, και αναζητήστε τον Χρήστο Ζαχαρή
που από δημοσιογράφος σε εφημερίδες και περιοδικά της Αθήνας βρέθηκε στο χωριό του και ονειρεύεται γι' αυτό ένα διαφορετικό μέλλον από αυτό της απομόνωσης. Αν και το χωριό σχεδόν ερημώνει το χειμώνα, ο ίδιος μένει εδώ φυλώντας... Θερμοπύλες. Στο εντυπωσιακό χειροποίητο
στέκι του θα βρείτε ένα φίλο αλλά και έναν ικανότατο ξεναγό. Στη μικρή αυλή με τα λουλούδια απολαύσαμε τσίπουρο με δικούς του μεζέδες αλλά και ντόπιες συνταγές της μάνας του, ενώ από την πλατεία με τα πλατάνια οι μυρωδιές της τσίκνας από τις σούβλες έφτιαχναν το κατάλληλο κυριακάτικο σκηνικό. Αράξαμε μέσα στην απόλυτη γαλήνη της φύσης, διαγράφοντας από το μυαλό μας τη λέξη επιστροφή. Για πόσο όμως; Με την υπόσχεση πως θα ξανάρθουμε, αποχαιρετήσαμε τον Ασπροπόταμο - ευτυχώς η διαδρομή μέχρι τα Μετέωρα είναι τόσο ενδιαφέρουσα και όμορφη που επιτρέπει μια μικρή έστω παράταση του ονείρου.

ΠΟΥ ΘΑ ΦΑΤΕ

'Αγρια μανιτάρια (όταν υπάρχουν), ντόπια κρέατα και κάποια μαγειρευτά στο εστιατόριο του ξενοδοχείου Πύργος Μαντάντια, της ώρας στις ταβέρνες των γύρω χωριών και στο La Verliga του Χρήστου Ζαχαρή στο Χαλίκι (24320/87274, αν τηλεφωνήσετε πριν πάτε θα φάτε καλύτερα).

ΤΙ ΝΑ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ

Στο Χαλίκι βρήκαμε τον κτηνοτρόφο Δημήτρη Ζαχαρή, που παράγει τυριά και κρέας (24910/24304, 6977576444).Στην Αγία Παρασκευή αγοράσαμε κεφαλογραβιέρα, κασέρι, γαλοτύρι και φέτα από τον παραγωγό Βαγγέλη Πλατή (24320/96433, 24910/23990).

Έλλη Μπουμπουρή
eboubouri@athinorama.gr

Aσπροπόταμος: Βουνίσιο relax

Πέμπτη, 15.11.07

Εξόρμηση χαλάρωσης στον ανερχόμενο ορεινό προορισμό της Νότιας Πίνδου, στον Ασπροπόταμο Τρικάλων, στα λημέρια της αγριόγατας και της ποταμίσιας πέστροφας του Αχελώου.

Ο Ασπροπόταμος είναι μια από τις σπάνιες πια περιοχές στην Ελλάδα όπoυ το πρόσταγμα έχει ακόμα η φύση. <<Αν η μέση του πουθενά ήταν τόσο όμορφη, θα ήθελα για πάντα να μείνω εδώ>>, γράφει στο βιβλίο επισκεπτών, ενθουσιασμένος από την ανέγγιχτη φύση, εκδρομέας που διανυκτέρευσε στην περιοχή Τρία Ποτάμια. Στο σημείο που γεννιέται ο ποταμός Αχελώος και ξεκινά το μακρύ ταξίδι του μέχρι το Μεσολόγγι χτυπά η καρδιά της διευρυμένης κοινότητας του Ασπροποτάμου με τα Βλαχοχώρια της. Στις όχθες κοκκινίζουν αγριοφράουλες, παραμονεύουν αγριόγατες κι αντίθετα στον ρου χορεύουν άγριες πέστροφες, με πράσινες και πορτοκαλιές βούλες. Σκαλωμένα στις ράχες της Πίνδου, σαν ζωγραφιστά ανάμεσα στα ρόμπολα, τις φλαμουριές, τις βελανιδιές, τα χωριά των Βλάχων έχουν την ιστορία τους. Το 1943 οι Γερμανοί καίνε την περιοχή σε φοβερά αντίποινα. Οι Ασπροποταμίτες ξανάχτισαν με πείσμα πάνω στα καμένα. Κτηνοτρόφοι οι περισσότεροι, το χειμώνα κατεβαίνουν στα Τρίκαλα κι επιστρέφουν το καλοκαίρι σαν αποδημητικά πουλιά.

Στις γύρω ραχούλες ζωντανεύουν ξεχασμένες βουκολικές σκηνές, σαν τα μοσχαράκια που βυζαίνουν κάτω από τις κρανιές, τα δένδρα που δίνουν το ξύλο για τις γκλίτσες των βοσκών και τους κόκκινους, γλυκόξινους καρπούς για ηδύποτο και γλυκό. Κοντά στο χωριό Δολιανά, το μοναστήρι του Τιμίου Σταυρού ... ένα κομψοτέχνημα του 1770 από ντόπια πέτρα, με δεκατρείς τρούλους, όσους ο Χριστός και οι μαθητές... Πρόβατα αλπινιστές βόσκουν τα αλπικά λιβάδια της Νότιας Πίνδου, λευκές κουκκίδες στις γρανιτένιες πλαγιές. Μust Oι off road διαδρομές με jeep στους δασικούς δρόμους, η ποδηλατάδα με mountain bike, η βόλτα ως τον καταρράκτη της Αγίας Παρασκευής, με ρυάκια γεμάτα βατράχια.

Info www.aspropotamos.org

Check-in: <<Πύργος Μαντάνια>> (www.mantania-ae.gr), <<Αχελωίδες>> (www.acheloides.gr)

Αθηνόραμα 4-01-2007

Τίτλος: EΛΑΤΗ - ΠΕΡΤΟΥΛΙ - ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟΣ

Δύο καινούρια ξενοδοχεία στην περιοχή του Ασπροποτάμου μάς δίνουν αφορμή για ένα on-the-road weekend μέσα στα έλατα. Κι επειδή στο βουνό η απόλαυση είναι στα μικρά πράγματα -να κάνεις στάση για καφέ, να αγοράζεις λουκάνικα από αγριογούρουνο, να μπαίνεις σε έναν όμορφο ζεστό χώρο κουρασμένος από το δρόμο και ξεπαγιασμένος-, κάναμε το λεπτομερή χάρτη καλοπέρασης της περιοχής. Προς πάσαν χρήση και απόλαυση...

Aγαπημένοι χειμωνιάτικοι προορισμοί, τα ορεινά χωριά των Τρικάλων, μας έχουν φιλοξενήσει πολλές φορές στο παρελθόν. Πάντα απολαμβάνουμε τις off-road διαδρομές μέσα στα έλατα, τα παιχνίδια με το χιόνι στα περτουλιώτικα λιβάδια, τις ζεστές βραδιές γύρω από αναμμένα τζάκια με τσίπουρο, αχνιστή φασολάδα και λουκάνικα αγριογούρουνου. Μέχρι πρόσφατα οι επιλογές για διαμονή περιορίζονταν στα απλά ξενοδοχεία της Ελάτης, στους περιποιημένους παραδοσιακούς ξενώνες στο Περτούλι και στα λιγοστά δωμάτια του Πύργου Μαντάνια, του ξενώνα που στέκει μοναχικός μέσα στο ελατόδασος στην περιοχή Τρία Ποτάμια. Αφορμή για αυτό το οδοιπορικό στάθηκε η είδηση για δύο νέες ξενοδοχειακές αφίξεις, το ξενοδοχείο Βίγλα στο χωριό Πύρρα και τις Αχελωΐδες στο χωριό Καλλιρρόη. Τα επισκεφθήκαμε και τα δύο και διαπιστώσαμε πως όντως δίνουν νέα διάσταση σε μια εξόρμηση στην
περιοχή. Χτισμένα σε εκπληκτικές τοποθεσίες, συνδυάζουν απομόνωση από τα πλήθη των επισκεπτών του σαββατοκύριακου, με υψηλό επίπεδο υπηρεσιών και επαγγελματισμό που μας εξέπληξε ευχάριστα. Πιστεύουμε πως η δημιουργία τους θα συντελέσει στην αναγέννηση ξεχασμένων χωριών και ανυπομονούμε να έρθει το καλοκαίρι για να απολαύσουμε δροσερές βουτιές στην πισίνα των Αχελωΐδων, με θέα στις ελατοσκέπαστες πλαγιές.

Ξαναβγήκαμε στη σιγουριά της ασφάλτου και σύντομα φτάσαμε στην περιοχή Τρία Ποτάμια, περνώντας από τη Γέφυρα Αλεξίου, γνωστή στους λάτρες των extreme sports, αφού εδώ βρίσκονται οι εγκαταστάσεις κανό-καγιάκ. Το τοπίο αποκτούσε ξανά την άγρια ομορφιά του καθώς ανηφορίζαμε προς την Καλλιρρόη. Ο πειρασμός να βρεθούμε γρήγορα στο φιλόξενο περιβάλλον του ξενοδοχείου Αχελωίδες ήταν μεγάλος, δεν μπορούσαμε όμως να παραλείψουμε την επίσκεψη στο σημαντικότερο
μνημείο της περιοχής. Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού, κοντά στο χωριό Δολιανά, είναι χτισμένη σε υψόμετρο 1150 μέτρων και κρυμμένη μέσα σε ένα ελατόδασος: αποτελεί ένα σπανιότατο δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, με τους 12 τρούλους που συμβολίζουν τους μαθητές του Ιησού. Ο γύρω χώρος είναι θαυμάσια διαμορφωμένος με ξύλινα τραπέζια και πάγκους από κορμούς δέντρους - ιδανικός για ανοιξιάτικα και καλοκαιρινά πικνίκ.

Στο δρόμο για τον Ασπροπόταμο

Το ξενοδοχείο Αχελωΐδες ήταν η πιο ευχάριστη κατάληξη του ταξιδιού. Σε μια περιοχή που μοιάζει ξεχασμένη από το χρόνο, το τελευταίο που περιμένεις να βρεις ανοίγοντας την εξώπορτα είναι τον άνετο χώρο υποδοχής, με διακόσμηση αστικής απόχρωσης. Τα δωμάτια εντυπωσιάζουν με την άνεση του χώρου που επιτρέπει τη δημιουργία καθιστικού γύρω από το τζάκι. Σκούρα ξύλινα έπιπλα, μεγάλα αναπαυτικά κρεβάτια, ρομαντικές πινελιές στη διακόσμηση, βαριές βελούδινες κουρτίνες στα μικρά παράθυρα που καδράρουν τα έλατα. Οι κοινόχρηστοι χώροι, ευρύχωροι, ζεστοί και καλόγουστοι
υπόσχονται ώρες ξεκούρασης μετά την περιπλάνηση στα δάση. Απολαύσαμε ένα εξαιρετικό δείπνο με τοπικά προϊόντα στη μεγάλη τραπεζαρία με το τζάκι, το δυνατό κρασί βοήθησε να φύγει από πάνω μας όλη η κούραση της ολοήμερης περιπλάνησης. Το επόμενο πρωί ξυπνήσαμε σ' ένα «τοπίο στην ομίχλη», αλλά βλέποντας την -εντυπωσιακή σε μέγεθος- εξωτερική πισίνα ονειρευτήκαμε καλοκαιρινές βουτιές στο ποταμίσιο νερό και άραγμα στις ξύλινες ξαπλώστρες με θέα στα έλατα. Ανυπομονούμε όμως να δοκιμάσουμε και το spa (με θερμαινόμενη εσωτερική πισίνα, χαμάμ και γυμναστήριο), το οποίο ετοιμάζεται πυρετωδώς στο ισόγειο του κτιρίου. Παίρνοντας το δρόμο της επιστροφής, παρατηρήσαμε τις εργασίες επέκτασης που γίνονται στον Πύργο Μαντάνια (ο ξενώνας διέθετε μέχρι τώρα μόνο 16 δωμάτια). Προετοιμαζόμαστε λοιπόν για εξορμήσεις στον Ασπροπόταμο και έχουμε λόγους να πιστεύουμε πως η ξενοδοχειακή ανάπτυξη θα ζωντανέψει τα γύρω χωριά και θα τονώσει την κατάταξη της περιοχής στη λίστα των ορεινών ταξιδιωτικών προορισμών.

tip - on the road
Οδηγώντας από την Καλλιρρόη προς την Καστανιά, είχαμε μπει για τα καλά στην καρδιά του ελατόδασους. Ο δρόμος βρίσκεται στο βάθος μιας χαράδρας και έχει ελάχιστη κίνηση, κυρίως από φορτηγά που τον διασχίζουν για να φτάσουν στην Καλαμπάκα. Στα αριστερά βρίσκεται η περιοχή που είναι χαρακτηρισμένη ως «Μόνιμο Καταφύγιο 'Αγριων Ζώων», και η ομίχλη που έπεφτε βαριά ήταν εύκολο να δημιουργήσει φαντασιώσεις για αρκούδες που ετοιμάζονται για την απογευματινή τους
βόλτα... Ξαφνικά, μετά από μια απότομη στροφή, σταματημένα αυτοκίνητα στα αριστερά του δρόμου και στα δεξιά δύο μικρά ξύλινα σπιτάκια με όλες τις προδιαγραφές παιδικού παραμυθιού: απλωμένη
μπουγάδα, ένας μικρός λαχανόκηπος, φωτισμένα παράθυρα, τούφες καπνού από την καμινάδα. Σπρώξαμε απαλά την ξύλινη πόρτα και βρεθήκαμε στο βασίλειο-ταβέρνα της κυρίας Τασίας: λίγα τραπέζια με ξύλινους πάγκους, μια τσίγκινη ξυλόσομπα στο κέντρο, στα ράφια βάζα με μέλι και το απαραίτητο μπουκάλι με το τσίπουρο. Απολαύσαμε μια χορταστική φασολάδα κι ένα πιάτο πεντανόστιμα λουκάνικα. «Αύριο θα μαζέψω χόρτα να κάνω χορτόπιτα» μας είπε η Τασία την ώρα που πληρώναμε (σε τιμές προηγούμενου αιώνα). Δυστυχώς την επόμενη ημέρα οι επιλογές μας περιορίζονταν στα φαστφουντάδικα της Εθνικής....Η ταβέρνα της Τασίας βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα πάνω από την Καλλιρρόη στη θέση Κουκουφλί. Είναι ανοιχτή καθημερινά όλο το χρόνο
και προσφέρει απλό και νόστιμο φαγητό σε ζεστό περιβάλλον.

Ελένη Οικονομοπούλου

ΟΡΕΙΝΗ ΕΛΛΑΔΑ Τα όμορφα χωριά όμορφα λάμπουν...

Μορφοβούνι ΚΑΡΔΙΣΤΑΣ - Νεοχώρι ΚΑΡΔΙΣΤΑΣ - Νεραιδοχώρι ΤΡΙΚΑΛΩΝ - Μαλακάσι ΤΡΙΚΑΛΩΝ - Σαμαρίνα ΓΡΕΒΕΝΩΝ - Καλλιρρόη ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟΥ - Χαλίκι ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟΥ - Νεστόριο ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ - Κυψέλη ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ - Παλιά και Νέα Κοτύλη ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ - Συβότα ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ - Βάμος ΧΑΝΙΩΝ 

Χαλίκι ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟΥ Βορειοδυτικά του νομού, χτισμένο αμφιθεατρικά στη σκιά των 2295 μ. της κορυφής του όρους Περιστέρι, αυτό το μικροσκοπικό και πανέμορφο χωριό με τα πέτρινα σοκάκια και σπίτια στέκει στο πέρασμα του χρόνου κρατώντας περήφανα τη βλάχικη παράδοση και τη χιλιετή ιστορία του... η δρακολίμνη στην κορυφή του Περιστερίου μια ονειρική πισίνα της φύσης...Το γενικό πλάνο του χωριού μοιάζει με σκηνικό ταινίας εποχής που δεν θέλεις να τελειώσει...  Το Χαλίκι είναι ένα χωριό-θαύμα που αναγεννάται συνεχώς από το μεγαλείο της φύσης που το περιβάλλει.

Καλλιρόη ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟΥ Οκτώ δάση απαρτίζουν ένα μοναδικό κατάφυτο σύμπλεγμα σπάνιας βλάστησης και αισθητικής στη καρδιά του Ασπροποτάμου, νοτιοδυτικά του νομού Τρικάλων. Ένα μοναδικό σε έκταση και ομορφιά τοπίο που μένει ανέπαφο από μαζικές τουριστικές επιδρομές και περιμένει υπομονετικά τη σωστή στιγμή να υψώσει υπερήφανα το ανάστημα του. Το Στεφάνι, η Κρανιά, τα Δολιανά, η Πολυθέα, η Τζούρτζια, η Ανθούσα, το Κατάφυτο και η Καλλιρόη είναι οκτώ μικρά οικιστικά θαύματα της ευρύτερης περιοχής που μοιάζει να ξέφυγε απο τις άμετρες επεμβάσεις του ανθρώπου.Στο ωραιότερο κομμάτι της μεγαλύτερης ελληνικής οροσειράς, της Πίνδου...τα χιλιάδες δένδρα αγκαλιάζουν μικρά χωριά που συναγωνίζονται σε αρμονία τη φύση. Mια άλλη, ομορφότερη Ελβετία στην καρδιά της Ελλάδας.                                     

 Το ομορφότερο σημείο της Θεσσαλικής Πίνδου βρίσκεται στις πηγές του Ασπροπόταμου, όπως ονόμασαν οι κτηνοτρόφοι τον άνω ρου του Αχελώου. Ολόγυρα απλώνονται οχτώ δάση συνολικής έκτασης 22.583 στρεμμάτων. Μόνο οι νομάδες κτηνοτρόφοι δεν σκιάχτηκαν τον αφρισμένο Ασπροπόταμο κι έστησαν εκεί τα κονάκια τους. Χιλιετίες νωρίτερα, στα ίδια νερά, είχαν βαφτιστεί οι πρώτοι Έλληνες με τo όνομα Αχαιοί : "άνθρωποι των υδάτων'', παίρνοντας το όνομα του προελληνικού λαού που ζούσε εκεί τότε.

Σημαδέψτε στο χάρτη το νομό Τρικάλων και χαράξτε πορεία για την περιοχή του Ασπροποτάμου, ΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ  με τις άγριες πέστροφες, τις αγριοφραουλιές και την αγνή ντόπια φέτα... Μην ξεκινήσετε για την περιοχή αν δεν είστε φυσιολάτρες... Οι ώρες κυλούν με βόλτες στις όχθες, που κοκκινίζουν από τις αγριοφραουλιές, όπου η ησυχία έχει τον πρώτο λόγο, αλλά δεν λείπουν και ξαφνικές συγκινήσεις, σαν το σπάνιο αλλά αλησμόνητο συναπάντημα με κάποια αγριόγατα! Παρθένα σε χλωρίδα και πανίδα, η φύση εξοικειώνει τον επισκέπτη με φυτά και ζώα που γνωρίζατε μόνο από βιβλία, όπως η κρανιά, το δέντρο που οι ντόπιοι εκμεταλεύονται για να φτιάξουν γκλίτσες από το ξύλο του, λικέρ και γλυκό από τον καρπό του.

Εδώ πάνω τα πρόβατα τρέφονται με χίλια βότανα του βουνού, τσάι και βασιλικό, σαλέπι και αμάραντο, δίνοντας την αγνή πρώτη ύλη για γαστρονομικά ποιήματα: μυρωδάτο βούτυρο, μυζήθρες, κεφαλοτύρι, φέτα, κασέρι, γιαούρτι και βραστόγαλο.

Μια από τις συναρπαστικότερες περιοχές της ορεινής Ελλάδας βρίσκεται στη Νότια Πίνδο, η παρθένα γή με τα πυκνά έλατα και πεύκα όπου ρέει ανοδικά ο Αχελώος (περιοχή ενταγμένη στο Δίκτυο NATURA 2000). Άγριες κορυφές, φαράγγια, ρέματα, σπάνια χλωρίδα και πανίδα πλαισιώνουν τις πηγές του Αχελώου ή αλλιώς Ασπροποτάμου. 30 χλμ., βορειοδυτικά της Καλαμπάκας, στα 850 μέτρα και μέσα στο πυκνό δάσος, θα συναντήσουμε την Καστανιά. Μοναχική το χειμώνα θα γίνει η βάση μας για εξορμήσουμε στο παρθένο βουνό όπου ζουν αρκούδες και λύκοι. Θα περπατήσουμε μέχρι τον καταρράκτη πάνω από το χωριό, θα επισκεφθούμε την εκκλησία του Αγίου Αθανασίου και το ενδιαφέρον μοναστήρι του Αγ. Νικολάου Σιαμαδών. Αξιοθέατο ολόκληρης της περιοχής αποτελεί και η μοναδικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα Μονή του Τιμίου Σταυρού με τον πολύπλοκο τρούλο στα Δολιανά. Στο 1,5 χιλιόμετρο στέκει και το παλιό κέντρο μάλλινων, η Κρανιά, πάνω στον Κρανιώτικο, τον παραπόταμο του Ασπροποτάμου με τις άφθονες πέστροφες. Νοτιότερα, στη θέση Τρία Ποτάμια, οι σπορτίβ θα επιδοθούν στο κανό-καγιάκ. Επόμενος σταθμός, η ιστορική Μονή της Παναγιάς Γαλακτοτροφούσας, προστάτιδας των κτηνοτρόφων. Στα 1.100 μέτρα, μέσα στα δέντρα, ξεχωρίζει η Ανθούσα, κάποτε κέντρο κτηνοτροφίας και χρυσοχοΐας, τώρα ζωντανή μόνο το καλοκαίρι. Ενδιαφέρον έχουν η βασιλική της Αγίας Παρασκευής με το όμορφο τέμπλο, το πέτρινο γεφύρι του 18ου αιώνα που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού και ένα ακόμα δίτοξο κοντά στην Γαλακτοτροφούσα. 4 χλμ. βορειότερα, στις πλαγιές του Λάκμου βρίσκεται το Χαλίκι. Από εδώ οι ξεκινούν οι πεζοπόροι για τις πηγές του Αχελώου.

ΘΑ ΠΑΤΕ: Από Καλαμπάκα (330 χλμ.) η Καστανιά απέχει 34 χλμ., η Κρανιά 55 χλμ. και 78 χλμ. το Χαλίκι.

ΘΑ ΜΕΙΝΕΤΕ: Στην Καστανιά στο φιλόξενο και άνετο ξενοδοχείο του Μανάκου (61070) που δίνει ζωή στην περιοχή όλο το χρόνο. Στον παραδοσιακό Πύργο Μαντάνια (87351), έξω από τα Τρία Ποτάμια και στο Λεβέντη (87239) στο Χαλίκι.

ΘΑ ΦΑΤΕ: Το χειμώνα θα βρείτε λίγες ταβέρνες-καφενεία και την πολύ καλή κουζίνα των ξενοδοχείων. Σπεσιαλιτέ της περιοχής η άγρια πέστροφα, οι γίγαντες, ψητό αρνί, πρόβειο κεμπάμπ, κοκορέτσι και χορτόπιτες. Δοκιμάστε ντόπιο τυρί, γλυκό σύκο και καρύδι.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ: Κωδικός/24320 Τουριστικές Υπηρεσίες Καλαμπάκας/74306

  Αν περάσει κανείς από εδώ χειμώνα, σίγουρα δεν θα μπορεί να φανταστεί τι γίνεται στο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στην πλατεία του Χαλικιού, του πιο κοντινού χωριού στις πηγές του Ασπροποτάμου. Όλα εδώ είναι έρημα ώσπου να φανούν τα μεγάλα φορτηγά να ανηφορίζουν αντίθετα με τη ροή του Αχελώου, που εδώ πάνω λέγεται Άσπρος ή Αράου Άλμπου στη βλάχικη προφορική διάλεκτο. Ας είναι καλά οι Βλάχοι του Ασπροποτάμου που γυρίζουν πάλι από τα χειμαδιά του θεσσαλικού κάμπου στα κονάκια τους στις πλαγιές της Ρόνας και των άλλων ψηλών βουνών. Έρχονται με τις οικογένειές τους, τα κοπάδια τους, τους φοβερούς ποιμενικούς σκύλους της Πίνδου, τα αλογομούλαρά τους. Το Χαλίκι, η Ανθούσα και τα άλλα χωριά αρχίζουν να ζωντανεύουν. Ένα κερί στην πανέμορφη εκκλησία της Παναγιάς της Ανθούσας και το θαύμα ολοκληρώνεται. Τους κτηνοτρόφους ακολουθούν οι ξενιτεμένοι Χαλικιώτες. Έτσι στο ετήσιο ραντεβού, το τριήμερο παραδοσιακό πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στις 26 Ιουλίου, είναι όλοι εκεί. Ένα χωριό που τον χειμώνα κατοικείται από μερικούς φύλακες, το καλοκαίρι ξεπερνά τους 700 κατοίκους. Θαύμα είναι και ο τόπος. Ο Ασπροπόταμος κυλά κάτω από πέτρινα γεφύρια, ανάμεσα σε εκπληκτικά μεικτά δάση, παραδοσιακούς οικισμούς και παλιές εκκλησίες, χαρίζοντας ακόμη μεγαλύτερη ένταση σε ένα ήδη χαρισματικό τοπίο. Πανηγυρίζει και αυτό ώσπου να ησυχάσει πάλι τον χειμώνα και να βγει από τη χειμερία νάρκη το καλοκαίρι. Ας είναι καλά οι Βλάχοι του Ασπροποτάμου και οι ψηλές κορυφές Περιστέρι, Τσουκαρέλα, Τράπος, Μπουτάι, Μπουσδογάνι....

Πολλά παραμύθια έχει η σημερινή ιστορία. Το ένα είναι αληθινό και μου συνέβη το καλοκαίρι του 1998. Το άλλο είναι παλιότερο και μεταδίδεται από στόμα σε στόμα, αλλά το γεγονός που περιγράφει μοιάζει σαν να συνέβη μόλις χθες. Συνδετικός κρίκος σε όλα αυτά ο Κώστας Λεβέντης, ένας  ταβερνιάρης στο Χαλίκι Ασπροποτάμου.

Ήτανε παραμονή του Σωτήρος στα 1998 και περιπλανιόμουν ολόκληρη την ημέρα ψάχνοντας τον δρόμο που οδηγούσε στην τρίτη Δρακόλιμνη της Πίνδου που περιγράφει τόσο καλά ο Κώστας Κρυστάλλης (το κείμενο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Παρνασσός» το 1890). Τον δρόμο μού τον έδειχναν οι ντόπιοι οδηγώντας με από άνθρωπο σε άνθρωπο και έτσι από το Παλιοχώρι (πίσω από τα περτουλιώτικα λιβάδια), βγήκα στα κονάκια των Σαρακατσαναίων, κατόπιν στην Κρανιά, ύστερα στο Στεφάνι και από εκεί πήρα την τελευταία οδηγία: «Πήγαινε στο Χαλίκι».

  Ο ήλιος είχε δύσει καθώς έμπαινα στην πολύβουη πλατεία του χωριού. Δεν ήξερα σε ποιον να μιλήσω, τι να ζητήσω... πού είναι η Δρακόλιμνη η οποία ονομάζεται Βερλίγκα; Πού μπορώ να κοιμηθώ απόψε; Με τα βλέμματα συνεννοήθηκαν μεταξύ τους. Μου είπαν γελώντας «πήγαινε επάνω στον Κώστα, αυτός θα βρει μια λύση...». Ανέβηκα στο επάνω μέρος της πλατείας, στην ταβέρνα του Κώστα του Λεβέντη. «Χρυσή Καρδιά» την έλεγαν... θα το καταλάβαινα αργότερα έτσι κι αλλιώς. Δεν πρόλάβα να μιλήσω... «Κάτσε... φαίνεσαι από δρόμο και είσαι πεινασμένος... βάλε κάτι στο στόμα σου, πάρε μια μπύρα να δροσιστείς και τα λέμε...». Έφυγε προς τα μέσα και μου έριχνε κλεφτές ματιές. Μου συμπεριφερόταν σαν να ήμουνα παιδί του και ακόμα καλύτερα. Γύρω από το τραπέζι μαζεύτηκε παρέα μεγάλη. Ρωτούσα και μάθαινα για τον τόπο τους... «Ήτανε 3 αδέρφια, ο Άσπρος, ο Άραχθος και ο Πηνειός... κοιμόντουσαν μαζί στο βουνό, εδώ στη Ρόνα. Πρώτος ο Πηνειός ξύπνησε και έφυγε αθόρυβος... ξυπνάει ο Άραχθος και κυλάει και αυτός για να βρει τον αδερφό του. Μένει μονάχος ο Άσπρος και βάζει τα κλάματα καθώς ξυπνάει κάνοντας σαματά... για τούτο κάνει τόση φασαρία το ποτάμι από τις πηγές του». Είχα απορροφηθεί εντελώς, η πλατεία στο Χαλίκι είχε γεμίσει από κόσμο... έμοιαζε σαν να βρισκόμουν στο κέντρο του κόσμου. Ο Κώστας με έπιασε από τον ώμο... «Σήκω να πας επάνω στο σπίτι, ξεκουράσω γιατί αύριο στις 6 το πρωί ξεκινάμε για Βερλίγκα».

  Χρόνια είχα τον καημό να φτάσω στην κορυφή στο Περιστέρι και να αντικρύσω την τρίτη Δρακόλιμνη. Τώρα όλα έγιναν μόνα τους. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι με έστελναν σαν μπαλάκι από το ένα σημείο στο άλλο και όλοι ήξεραν τι θέλω. Έμοιαζε με όνειρο και κοιμήθηκα μονομιάς.

Ξύπνησα με ένα ελαφρό σκούντημα, κατέβηκα στο μαγαζί, ήπια μια γουλιά καφέ και μπήκα με τον Κώστα στο αυτοκίνητο. Ο χωματόδρομος ξεκινούσε από το ρέμα του χωριού και τα πρώτα 7 χιλιόμετρα ήταν σχετικά εύκολα για ψηλό αυτοκίνητο. Στα 7,9 χλμ. στα Κριθάρια (κοντά στη στάνη) στρίψαμε δεξιά και ο δρόμος σπαστήρι προς την κορυφή ξεκίνησε. Οι κοφτερές πέτρες δοκίμαζαν να σκίσουν τα λάστιχα... θέλει αρετή και τόλμη το ανέβασμα στο δύσβατο μονοπάτι. Στα 500 μέτρα από τα Κριθάρια όλο αριστερά στην ανηφόρα, γιατί ίσια πηγαίνει σε στάνη. Η κορυφή Περιστέρι φαινόταν όλο και πιο καθαρά, ενώ λουζόμασταν από τις πρώτες αχτίδες του ήλιου. Μετά τα λιβαδάκια της Παλιομάνδρας και 13 περίπου χιλιόμετρα από το Χαλίκι φτάσαμε στη στάνη της Βερλίγκας και συνεχίσαμε με το πόδι. Σε λιγότερο από 500 μέτρα σκαρφαλώματος αντίκρυσα το θαύμα που περίμενα. Η τρίτη Δρακόλιμνη επί του όρους Πίνδος... το κείμενο του Κώστα Κρυστάλλη ήταν πέρα για πέρα αληθινό. Η Βερλίγκα ήταν χορταριασμένη δείχνοντας τον φιδίσιο πυθμένα της. Στην αριστερή της άκρη η Καρβηλού έσταζε από τα σωθικά του βουνού κρυστάλλινο νερό που ακολουθούσε αυτή την ίδια στριφογυριστή διαδρομή του δράκου. «Από την Καρβηλού βγήκε το θεριό και πίσω του ερχόταν λεφούσι νερό. Κάνει προς τα κάτω, στρίβει αριστερά-δεξιά σαν τρελό βλέπει αυτή την τρύπα εκεί κάτω και ξαναχώνεται στο βουνό». Ο Κώστας μιλάει σαν να συνέβη χθες το γεγονός... σφυράει στον τσοπάνο που βόσκει τα πρόβατα και πιάνουμε κουβέντα. Ο ήλιος σηκώνεται αποκαλύπτοντας μία από τις ομορφότερες εικόνες της ζωής μου. Σκύβω να πιω νερό από την πηγή και νομίζω ότι μεταλαμβάνω σε εκκλησία. Το φευγαλέο αίσθημα της ευτυχίας με πλημμυρίζει και με συγκλονίζει κυριολεκτικά. Ο δράκος χαμογελάει και αυτός. Έχουμε γίνει φίλοι... θα ζήσουμε εμείς καλά και αυτός καλύτερα!

  Πέρα από τους δύο γνωστούς δράκους, που ζούσαν ο ένας στην κορυφή του Σμόλικα (Λύγγος) και ο άλλος στην Γκαμήλα (ή Τύμφη) και τσακώνονταν μεταξύ τους (με τις αντίστοιχες λίμνες τους), υπήρχε και ένας τρίτος. Ένα θεριό που δεν φαινόταν. Μονάχα μια φορά πετάχτηκε μέσα από την πηγή, στριφογύρισε στην τρίτη Δρακόλιμνη και μετά βρήκε μια τρύπα και χάθηκε πάλι στα σωθικά τού Λάκμωνα (όρος Περιστέρι). Άλλοι είπαν ότι έμοιαζε με φίδι θεόρατο, και άλλοι τον είδαν σαν μαύρο δυνατό κριάρι. Η τρίτη αυτή Δρακόλιμνη ήταν σχεδόν κυκλική, μικρότερη από τις δύο άλλες, μα είχε το χαρακτηριστικό ότι χώνευε τα νερά της σχηματίζοντας χοάνη για τούτο και οι Βλάχοι της περιοχής την ονόμασαν Βρίγγα (κύκλος). Ετούτη η Δρακόλιμνη δεν διατηρεί πλέον νερό από το καλοκαίρι έως τα τέλη φθινοπώρου, πράγμα φυσιολογικό, αφού «πεθαίνει». Οι Δρακόλιμνες αποτελούν ένα γεωλογικό φαινόμενο που οφείλεται στην εποχή των παγετώνων. Βέβαια τα ίχνη των παγετώνων έχουν εξαφανιστεί από τα ελληνικά βουνά και τα μόνα στοιχεία που έχουν απομείνει είναι η Μαύρη Πεύκη και οι Δρακόλιμνες, οι οποίες έχουν και κάποιο όριο ζωής, σίγουρα περιορισμένο.Το Χαλίκι σκαρφαλωμένο στα 1.150 μέτρα είναι το βορειότερο χωριό της περιοχής του Ασπροποτάμου και μπορείτε να φτάσετε είτε μέσω Πύλης Τρικάλων είτε από την Καλαμπάκα είτε από το Μέτσοβο (δύσβατος χωματόδρομος).

Σε φωτεινά βοσκοτόπια κρυμμένα στα πυκνά ελατοδάση. Σε γνήσιους οικισμούς  που κρατούν ολοζώντανη τη παράδοση. Σε απίθανες δράσεις στην καρδία αμόλυντων βιότοπων... Στην περιοχή του Ασπροποτάμου.

Περιέχει κείμενα και φωτογραφίες για την ευρεία περιοχή του Ασπροποτάμου και για την διευρυμένη κοινότητα Ασπροποτάμου.

ΥΣΤΕΡΑ ΑΠΟ 6 ΧΡΟΝΙΑ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΚΑΙ 50 ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΕ ΚΑΘΕ ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ Ο ΝΙΚΟΣ ΠΕΤΡΟΥ ΔΗΜΟΣΙΕΥΕΙ ΒΙΒΛΙΟ ΜΕ ΤΙΣ ΟΜΟΡΦΙΕΣ ΤΟΥ

Ταξίδι στη φύση και ιστορία του Αχελώου

Δικαίωμα στο αύριο

Την άγνωστη ιστορία και απαράμιλλη φυσική ομορφιά του Αχελώου επιχειρεί να καταγράψει με τον φωτογραφικό του φακό ο Νίκος Πέτρου, ύστερα από έξι χρόνια εξερεύνησης και έπειτα από 50 ταξίδια σε κάθε γωνιά του ποταμού, στους χειμάρρους και τις φαρδιές κοίτες του, στα ρέματα και στα μικρότερα ποτάμια του, τον Ταυρωπό, τον Αγραφιώτη, τον Καρπενησιώτη, τον Ίναχο.

Τον συνάντησε να αναβλύζει στις κορυφές της Νότιας Πίνδου και τον ακολούθησε να κυλάει κάτω από τη γέφυρα της Τέμπλας, στα Άγραφα και σε όλο το μήκος των 220 χιλιομέτρων του. Το τρίτο κατά σειράν βιβλίο του Νίκου Πέτρου, με τίτλο «Αχελώος», δεν είναι απλά ένα φωτογραφικό λεύκωμα αλλά ένα μαγικό ταξίδι στις λεπτομέρειες της φύσης και της ιστορίας του Αχελώου.

«Το ταξίδι αυτό διήρκεσε τα τελευταία έξι χρόνια της ζωής μου», λέει ο Νίκος Πέτρου. «Ήξερα από την πρώτη στιγμή ότι αναμετρώμαι με ένα μεγάλο θέμα, ότι ξεκινούσα ένα ταξίδι χωρίς να ξέρω πότε θα τελειώσει. Τελικά, το ταξίδι με έφερε σε άγνωστα έως τότε μέρη, από τα ομορφότερα στη χώρα μας, μου γνώρισε ανθρώπους, μου προσέφερε γνώσεις και εμπειρίες αλλά, κυρίως, μου γνώρισε τα αμέτρητα πρόσωπα του μεγάλου ποταμού», σημειώνει ο οδοντίατρος, πρωταθλητής ξιφασκίας, ζωγράφος, φωτογράφος και ταξιδευτής που μετά τα λευκώματα για τη Δαδιά και την Κερκίνη, επιχείρησε να γνωρίσει ο ίδιος και να κάνει ευρύτερα γνωστό τον Αχελώο ποταμό.

Το λεύκωμα

Το λεύκωμα, που κυκλοφορεί απο τις Εκδόσεις ΚΟΑΝ/ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ, είναι το τέταρτο της σειράς «Η άγνωστη ελληνική φύση» και μέσα από τις σελίδες του παρουσιάζει, με τον πιο γλαφυρό τρόπο, έναν μεγάλο κίνδυνο: «Ο Αχελώος, θεός στην αρχαιότητα, ζωντανό κομμάτι της φυσικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς, κινδυνεύει σήμερα από μια ακόμη ανθρώπινη παρέμβαση που, αν πραγματοποιηθεί, θα είναι καθοριστική: την εκτροπή του».

Ο ίδιος ο συγγραφέας, ύστερα από έξι χρόνια αναδίφησης στην ιστορία και τη ζωή του ποταμού, δείχνει να ανησυχεί πολύ για το μέλλον του. «Αποφάσισα να μην αναφερθώ στο έργο της εκτροπής, αλλά μόνο στις επιπτώσεις του στο ποτάμι. Οι τεράστιες επιπτώσεις στους οικοτόπους, στην άγρια ζωή, στο τοπίο, στα μνημεία και στους ανθρώπους του Αχελώου, είναι απόλυτα συγκεκριμένες, αναπόφευκτες, αν προχωρήσει το έργο, και δεν αμφισβητούνται ούτε από τους υποστηρικτές του», σημειώνει. Και παραπέμπει σε λεπτομερή βιβλιογραφία όλους όσους ενδιαφέρονται να μάθουν για το έργο, για το «αν θα έχει αντίκρυσμα ή αν η καταστροφή αξίζει τον κόπο».

Ο φακός

Ο φωτογραφικός φακός αποτυπώνει φυτά και δέντρα, λίμνες και έλη, περιγράφει τα σταθερά και τα εφήμερα τμήματα του ποταμού, το σχήμα του και τα κομμάτια της καινούργιας γης που δημιουργούνται από τις προσχώσεις της θάλασσας. Κι εκεί ξαφνικά, η εικόνα αλλάζει τραγικά... «Τη θέση τους παίρνουν σιγά σιγά, απρόσκλητες εικόνες από άλλες τεχνητές λίμνες, από άλλα φράγματα: νεκρές όχθες, γυμνές, σπαρμένες με σαπισμένα κουφάρια δένδρων, μισοβυθισμένα χαλάσματα ­ σπίτια, γεφύρια, μοναστήρια ­ που ξεπροβάλλουν από το νερό λες και αντιστέκονται στη μοίρα τους, πυλώνες φορτωμένοι καλώδια που ορθώνονται σαν αγέρωχοι γίγαντες ανάμεσα σε κομμένα δένδρα, γκρεμισμένες πλαγιές όλο σάρες και σωρούς σπασμένης πέτρας, στεγνές κοίτες, γεμάτες με σαπισμένες κροκάλες και ξεραμένη λάσπη, όταν τα νερά δεν επαρκούν για να λειτουργήσουν τα φράγματα...».